ولایت پیامبر و مدیریت در حکومت

ازآن جا که بستر نقش مدیریتی پیامبر اسلام (ص) رسالت ایشان می باشد باید به صورت ویژه نقش ولایتمداری آن حضرت را مورد عنایت قرار داد و در حقیقت ما مدیریت در لوای ولایت آن حضرت را بررسی می کنیم. و در اهمیت نقش مدیریتی پیامبر بزرگوار اسلام صرف صحبت از مقام و یک موقعیت خاص نیست چرا که ایشان به عنوان فرستاده الهی جامع صفاتی است که مسؤولیت های متعددی در آن نهفته است. پس تعبیر صحیح از مدیریت آن پیامبر منوط به درک درست ولایت ایشان است. امام خمینی (ره) در تعریف ولایت می فرماید:

((ولایت یعنی حکومت و اداره کشور و اجرای شرع مقدس، یک وظیفه سنگین و مهم است.)).7

روش رسول اكرم براي رفع هم چشمي در امور مالي عبارت بود از : تقسيم غنايم به طور مساوي بين قوي و ضعيف اختصاص سهمي از غنايم به بردگان حاضر در جنگ و افرادي كه به دليل موجه در جنگ حضور نداشتند , در انتصاب ها توجه به تواناييهاي فردي و دينداري , خودداري از طايفه گرايي , اهتمام به كارهاي توليدي و فقرزدايي از جامعه، ترويج فرهنگ اخوت و برادري، جاي گزين كردن ارزش هاي معنوي به جاي ارزش هاي مادي، توجه به مصلحت جامعه و فرد.8

پيامبر منصب هايي، مانند امارت، فرماندهي و سرپرستي جمع آوري زكات را به اشراف بني هاشم ندادند به افرادي كه روحيه اشرافي در آنها قوي بود، زمين باير مي دادند تا آباد كنند، به كارهاي بدي اهميت مي دادند، در دادن امارت، فرماندهي و رياست، به توانايي فردي توجه داشتند.9

 قانونمداری اصل اول مدیریت پیامبر

  قانون مداری را می توان پایه اصول مدیریتی پیامبر اسلام دانست زیرا که در جامعه ای شاهد بروز خلاقیت ها و توسعه عدالت خواهیم بود که قانون بر آن حاکم است در امتداد قانون مداری است که عدالت گستری محقق می شود و اهمیت عدالت گستری به حدی است که خلأ آن بنیان اجتماعی را با تهدید مواجه می سازد و خداوند متعال نیز یکی از اهداف بعثت پیامبران را گسترش عدالت و قسط معرفی می کند.

اهمیت قانون مداری در نظام مدیریتی پیامبر اسلام (ص) به گونه ای است که ایشان را نه تنها در جایگاه رهبر و منتخب مردم برای حکومتداری که برای تحقق شعائراسلامی یاریگر بود. ضوابط و معیار هایی که سمت وسوی حکومتداری را بر اساس دستورات الهی استوار می کرد.

 قدرت انتخاب مردمی 

 پیامبر بزرگوار اسلام (ص) ضمن آنکه صاحب رسالت بود اما انتخاب ایشان از جانب مردم برای حکومتداری و پذیرفتن رهبری آنان نشانی مستحکم از نقش و مشارکت مردمی و دخالت دادن آنان در سرنوشت خود است.

جایگاه پیامبر به عنوان رسول و فرستاده خداوند و صلاحیت علمی، اخلاقی و بسیاری جوانب دیگر را باید معیار انتخاب مردمی دانست که توسط مسلمانان مدینه مورد لحاظ قرار گرفت.

حکومت پیامبر اکرم (ص) حکومتی بر اساس قوانین اسلامی بود و همان طور که اشاره رفت رفتار مدیریتی نیازمند برنامه و الگوی عمل است و توان مدیریتی ایشان نیز بر قوانین الهی استوار بود هرچند که بسیاری معتقدند که هرآن چه در روش حکومتی جنبه دینی داشته باشد مردود است بنابر این  طرح این مسئله ممکن است مؤید در تنگنا قرار گرفتن وجه دنیا طلبی که معمولاً درروشهای حکومتی مرسوم است، قلمداد کرد.

مسیر روش مدیریتی پیامبر ایجاد حکومت بر مبنای رسالت بوده است تا با توجه قرار دادن امور دنیوی مردم آنان را برای نیل به سعادت اخروی رهنمون شود.     

امام علی (ع) در خطبه اول نهج البلاغه، ضمن برشمردن اهداف بعثت انبيا(ع) به مواردى اشاره مى‏كند كه از اهداف دنيوى بعثت به حساب مى‏آيد؛ يعنى اهدافى كه زمينه اهداف اخروى را فراهم مى‏كند. ایشان يكى از اهداف رسولان الهى را شكوفا كردن استعدادهاى عقلانى مردم و هدف ديگر آنان را نشان دادن وسايل معيشتى مى‏داند که مردم را نگاه می دارد:

 فبعث فيهم رسله و واتر اليهم انبياء…و يثيروا لهم دفائن العقول و يروهم آيات مقدرة، من سقف فوقهم مرفوع و مهاد تحتهم موضوع و معايش تحييهم.10

 مدیریت؛ روش زندگی بهتر

علم مدیریت طرح تدبیر برای بهره مندی از دستاوردها و امکانات برای بهتر زندگی کردن است.

ادیان آسمانی ضرورت توجه به امور دنیوی مردم و به کارگیری عقل در جنبه های مختلف زندگی را همواره یاد آور شده اند و بعثت پیامبران نیز بدین منظور بوده است تا قدرت تعقل را در انسان ها بارور سازند و آن ها را در انتخاب مسیر زندگی و اصل بودن، راهنما بوده تا از نعمات الهی بهره مند شوند و صلاح دنیا و آخرت خود را رقم بزنند. در عین حال که ((هیچ توشه ای از دنیا خیری در بر ندارد مگر تقوا))11 تا سعادت را در پند گیری از سرای هستی به نهایت و غایت آن نقب زده و بهره گیری از امکانات ،علوم و توانمندی های بشری را به منزله همه چیز نپنداشت.

نظرسنجی و بهره گیری از آرا

 از نمونه های بارز روش مدیریتی پیامبر گرامی اسلام استفاده ار نظرات و دیدگاه های اطرافیان در راستای انجام بهتر امور بود.  شاید سؤوال کرد که پیامبر با همه آگاهی و اتصال به منبع علم الهی  چه نیازی به مشورت کردن داشت؟ اما در پاسخ باید گفت که لازم است بسیاری از اعمال پیامبر را از این منظر مورد مداقه قرار دهیم که ایشان نمونه و الگوی رفتاری یک جامعه هست و بسیاری از روابط و اعمال آن حضرت در توجه مردم قرار دارد و ضروری است برای تحقق یک جامعه مدنی این گونه اعمال و روش ها تبدیل به آموزه گردد.

نقل است که ایشان می فرمود:هیچ پشتوانه ای محکم تر از مشورت نیست. 12

مدیریت در محوریت امور

 رسیدگی به امور مردمی و امرار و معاش آنان، بیت المال و گرد آوری مالیات، قضاوت و بسیج سپاه و … همگی نقش کلیدی و اهمیت مدیریت را می رساند به گونه ای که امام علی (ع) از آن به عنوان محور آسیا یاد می کند که در جای خود ایستاده و امور گرد او می چرخد و وقتی از جای خود خارج شود امور از مدار خود خارج شده و همه چیز در هم می ریزد.13

مدیریت در محوریت اجتماع می کوشد تا نظم و امنیت را برقرار ساخته و سلامت و بهرو ه وری و تناسب  را ایجاد نماید و امتداد آن  در مسیر صلاح و سعادت  مردمی است. امام خمینی (ره) در این خصوص می فرماید: 

((حكومت كه شعبه اي از ولايت مطلقه رسول الله صلي الله عليه وآله و سلم  است،

يكي از احكام اوليه اسلام است و مقدم بر تمام احكام فرعيه حتي نماز و روزه و حج است . حاكم مي تواند مسجد يا منزلي را كه در مسير خيابان است خراب كند و پول منزل را به صاحبش رد كند ، حاكم مي تواند مساجد را در موقع لزوم تعطيل كند و مسجدي كه ضرار باشد در صورتي كه رفع بدون تخريب نشود،خراب كند. حكومت مي تواند قراردادهاي شرعي را كه خود با مردم بسته است ، در موقعي كه آن قرارداد مخالف مصالح كشور و اسلام باشد يك جانبه لغو كند و مي تواند هر امري را چه عبادي و يا غير عبادي است كه جريان آن مخالف مصالح اسلام است ، از آن ، مادامي كه چنين است جلوگيري كند. حكومت مي تواند از حج كه از فرايض مهم الهي است، در مواقعي كه مخالف صلاح كشور اسلامي دانست موقتا جلوگيري كند.)).13  

و در پایان…

در قاموس زندگی بکاویم سرشار از معنا شویم و به  مصداق آیه ((لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه))15 به خود ببالیم، به عظمت اسلام و پیام آور آن و اینکه پیرو آنیم و سربازی دلیر و سلحشور باشیم و عالمی آگاه و در عمل کوشا و مقتدر. تمامی آداب و سیره پیامبر مهر و محبت را سر لوحه زندگی خود بسازیم و با پاسداشت ارزش ها به تنومندی و استحکام انسانیت اندیشیده و دست به عمل شویم و در موج کج روی های دنیوی اسیر هوای نفس نشده توسعه و تعالی همگام با یکدیگررا رقم زنیم  و بدانیم که قدرت هستی بخش درخواست الهی نهفته و وعده الهی در چند قدمی ما است تا آن که نظاره گر شکوفایی بذر نصرت الهی و طلوع پر میمنت آفتاب ابدی و سر منشأ تجلی حقانیت و حجت دین، قائم آل محمد (عج) ، باشیم ، که همچنان سحر نزدیک است